Welke koffievariëteiten kunnen klimaatveranderingen aan?

Koffie staat onder druk. Klimaatveranderingen maken het voor koffieproducenten steeds lastiger om hun gewassen te verbouwen. Vooral Arabica, de koffiesoort die we veel tegenkomen in de specialty coffee-wereld, is gevoelig voor veranderingen in het klimaat. Maar betekent dit dat bepaalde koffievariëteiten straks verdwijnen? Gelukkig wordt er volop onderzoek gedaan naar planten die beter bestand zijn tegen de klimaatveranderingen. Van nieuwe Arabica-hybriden tot minder bekende koffiesoorten zoals Liberica en Excelsa: dit zijn de variëteiten en soorten waar onderzoekers hun aandacht op richten.

Koffievariëteiten en klimaatveranderingen in het kort:

Waarom klimaatverandering een probleem is voor koffie

Koffie groeit niet zomaar overal. De plant heeft specifieke omstandigheden nodig om goed te kunnen groeien. Temperatuur, hoogte, neerslag en bodem spelen allemaal een belangrijke rol. Door klimaatverandering worden deze omstandigheden steeds minder voorspelbaar. Hogere temperaturen kunnen de groei en kwaliteit van koffiebessen beïnvloeden. Langere droogteperiodes zorgen voor watertekorten, terwijl hevige regenval juist de bloei en oogst kan verstoren. Ook ziektes en plagen, zoals coffee leaf rust (koffieroest), kunnen zich onder veranderende klimaatomstandigheden verder verspreiden.

Vooral Arabica is kwetsbaar. Deze koffiesoort groeit van nature het beste in relatief koele, stabiele omstandigheden op grotere hoogtes. World Coffee Research (WCR) waarschuwt dat het geschikte landbouwareaal (land dat is bestemd voor landbouw) voor Arabica door klimaatverandering aanzienlijk kan afnemen. De uitdaging is dus niet alleen om voldoende koffie te blijven produceren, maar ook om de kwaliteit te behouden.

1. F1-hybriden: het beste van twee werelden?

Een van de meest veelbelovende ontwikkelingen komt uit het onderzoek naar F1-hybriden. Dit zijn koffieplanten die ontstaan door twee genetisch verschillende ouderplanten met elkaar te kruisen. Het doel? De sterke eigenschappen van beide planten combineren. Denk aan een hogere opbrengst, betere weerstand tegen ziektes en een groter aanpassingsvermogen aan verschillende klimaatomstandigheden. 

WCR doet uitgebreid onderzoek naar deze nieuwe generatie koffieplanten. In 2015 startte de organisatie met 43 verschillende kruisingen. Na meerdere jaren testen werden vier veelbelovende hybriden geselecteerd voor verdere praktijkproeven in onder andere El Salvador, Costa Rica en Rwanda. De vier geselecteerde hybriden lieten gemiddeld 28% meer opbrengst zien dan de commercieel beschikbare variëteiten. Drie van de vier behaalden een gemiddelde SCA-cuppingscore van boven de 84 punten.

Een belangrijk voordeel van F1-hybriden is dat ze niet automatisch hoeven in te leveren op smaak om beter bestand te zijn tegen ziektes en andere uitdagingen. Toch is dit niet helemaal de oplossing. Ze vragen vaak om andere teeltmethoden, meer voedingsstoffen en een zorgvuldige begeleiding van koffieproducenten. Ook zijn de planten relatief duur en moeten ze via gespecialiseerde kwekerijen worden vermeerderd.

2. Centroamericano en andere veelbelovende Arabica-hybriden

Een voorbeeld van een F1-hybride die al langer beschikbaar is, is Centroamericano H1. Deze variëteit is ontstaan uit een kruising tussen Sudan Rume en T5295, een Sarchimor-hybride. Centroamericano staat bekend om zijn hoge opbrengst en weerstand tegen koffieroest. Ook kan de variëteit goed presteren in agroforestry systemen, waarbij koffie tussen andere bomen wordt verbouwd.

Naast Centroamericano worden ook andere hybriden onderzocht en toegepast, zoals Starmaya, Milenio en Evaluna. Iedere variëteit heeft eigen eigenschappen en stelt andere eisen aan de groeiomstandigheden. Het is belangrijk om te benadrukken dat een hogere opbrengst of een goede weerstand tegen koffieroest niet automatisch betekent dat een plant bestand is tegen alle gevolgen van klimaatverandering. De prestaties zijn afhankelijk van de omstandigheden waarin de koffie wordt verbouwd.

3. Liberica en Excelsa: meer dan alleen Arabica en Robusta

Wanneer we het over koffie hebben, denken we meestal aan Arabica en Robusta. Toch bestaan er wereldwijd veel meer koffiesoorten. Onderzoekers kijken steeds vaker naar deze minder bekende soorten als mogelijke aanvulling op het bestaande koffieaanbod. Twee interessante voorbeelden zijn Liberica en Excelsa.

Liberica groeit van nature in delen van West-Afrika en wordt onder andere verbouwd in Zuidoost-Azië. De plant kan goed omgaan met hogere temperaturen en omstandigheden waarin Arabica minder goed groeit. De koffie staat bekend om het uitgesproken smaakprofiel, waarin tropisch fruit een rol kan spelen.

Excelsa komt oorspronkelijk uit Centraal-Afrika en krijgt opnieuw aandacht als mogelijke koffiesoort voor gebieden waar de omstandigheden veranderen. Vooral in Afrika en India wordt gekeken naar de mogelijkheden om Excelsa op grotere schaal te verbouwen.

Volgens onderzoeker Aaron Davis van de Royal Botanic Gardens, Kew, kunnen zowel Liberica als Excelsa hogere temperaturen verdragen dan Arabica. Ook kunnen ze groeien onder uiteenlopende omstandigheden wat betreft temperatuur en neerslag. Daarnaast beschikken ze over weerstand tegen bepaalde veelvoorkomende koffieziektes en plagen. Dat maakt ze interessant voor de toekomst. Toch is er nog veel onderzoek nodig naar hun teelt, opbrengst, kwaliteit en commerciële mogelijkheden. Ze zijn dus niet direct een vervanging voor Arabica of Robusta, maar kunnen wel bijdragen aan een grotere diversiteit binnen de koffiesector.

4. Canephora: niet automatisch klimaatbestendig

Canephora (ook wel bekend als Robusta) wordt vaak gezien als de sterkere tegenhanger van Arabica. De plant kan doorgaans op lagere hoogtes groeien en is beter bestand tegen hogere temperaturen en bepaalde ziektes.

Toch is het beeld dat Canephora de oplossing is voor klimaatverandering te eenvoudig. Ook deze koffiesoort heeft specifieke groeiomstandigheden nodig en wordt beïnvloed door veranderende temperaturen en neerslag. Onderzoek laat zien dat Canephora gevoeliger kan zijn voor hitte en extreme weersomstandigheden dan lange tijd werd aangenomen. Vooral wanneer hogere temperaturen samengaan met langdurige droogte of veranderende seizoenen, kunnen opbrengsten onder druk komen te staan.

De Specialty Coffee Association benadrukt daarom dat we niet zomaar kunnen aannemen dat Canephora alle problemen van Arabica kan opvangen. Ook binnen deze koffiesoort is meer genetische diversiteit en onderzoek nodig.

5. Niet alleen de variëteit maakt het verschil

Hoewel de ontwikkeling van nieuwe koffievariëteiten belangrijk is, ligt de oplossing niet uitsluitend in genetica. Ook de manier waarop koffie wordt verbouwd speelt een grote rol.

Een voorbeeld hiervan is agroforestry (lees hier meer over in de Cafe Courant no. 004). Hierbij groeien koffieplanten tussen andere bomen en planten. Deze bomen bieden schaduw, helpen de bodem beschermen en kunnen bijdragen aan een stabieler microklimaat rondom de koffieplanten. Daarnaast wordt gekeken naar efficiënter watergebruik, bodemgezondheid en het verbeteren van de voedingsstoffen in de grond. De combinatie van een geschikte koffievariëteit en een doordachte teeltmethode kan uiteindelijk het verschil maken.

Hoe ziet de koffie van de toekomst eruit?

De uitdaging is om koffie te blijven produceren die niet alleen bestand is tegen een veranderend klimaat, maar ook interessant blijft in smaak en kwaliteit. Want uiteindelijk willen we niet alleen dat er over twintig jaar nog koffie is, maar ook dat we er met plezier van kunnen blijven genieten.

Bronnen